Juli Zeh: Briefroman

julizehbriefroman

Dit boek begint met een afwijzingsbrief: Zeh is uitgenodigd om de prestigieuze Frankfurter Poetikvorlesung aan de Goethe-Universität te geven, maar ze wil niet. Ze beweert dat ze het te druk heeft. Maar daar komt ze op terug: nadat er blijkbaar aansporingen van haar uitgever, echtgenoot (“chef”) en de Oude Zweed zijn gekomen, licht ze uitgebreider toe waarom ze niet komt. Want tijdgebrek is natuurlijk een slechte uitvlucht voor een evenement dat steeds weer terugkomt: men kan het blijven vragen, in de hoop dat er op den duur wel een keer tijd is.

Maar Zeh heeft een principiëler probleem. Ze gelooft namelijk niet dat er zoiets is als een poëtica, een intentie van de schrijver. Die intentie wordt er later door anderen, voornamelijk leraren Duits die een duidelijk omschreven onderwijsdoel nodig hebben om te bereiken met de leerlingen, in gezocht. Dus als je als auteur praat over je bedoeling, ben je eigenlijk de lezer van je eigen werk.

Zeh blijft brieven schrijven, aan die Goethe-Universität, aan een leraar Duits die haar wil uitnodigen voor een lezing op school, haar uitgever, haar echtgenoot, de Oude Zweed, dichteres Wanda, maar ook de belastingdienst, en de afvaldienst die haar maar geen extra blauwe papiercontainer ter beschikking wil stellen.

In die brieven beschrijft ze al met al, en omdat het steeds andere geadresseerden zijn steeds een ander aspect belichtend, toch haar beeld van haar schrijverschap. In de brieven naar de Oude Zweed, bijvoorbeeld, blijkt hoe Zehs personages tot stand kunnen komen, hoe ze een naam krijgen, dat hun huis een voor Zeh bekende plek is die weer naar een andere stad gestransporteerd is. In deze brieven ontwikkelt zich een verhaal over Wolfgang – of toch liever Bernd? – Tragel, genoemd naar schrijver Treichel. Maar wat voor vertelperspectief moet hij krijgen? Nadat we lezen over de voorkeur van de jonge Zeh voor de ouderwetse auctoriale verteller, blijkt dat de verteller hier een mix van personaal en auctoriaal moet zijn. De Watson van Sherlock Holmes, zeg maar: iemand die niet alwetend is, wel een personage, en toch de touwtjes in handen heeft. Het verhaal over Tragel ontspint zich als een romanidee, maar uiteindelijk blijkt hij “voortijdig literatuur geworden”.

Zehs stijl is scherp en goed, grappig ook. Het geeft mij als lezer van sommige van haar andere boeken (zoals Ons soort mensen) een beeld van hoe ze schrijft, hoe haar boeken ontstaan, haar houding ten opzichte van de literatuur. Een aanrader voor wie houdt van boeken over boeken, schrijven en literatuur.

Hoe de Frankfurter Poetikvorlesung afgelopen is, staat niet in het boek. Maar ik las in de recensie op Hanta dat Zeh in Frankfurt geen lezing gaf, maar voorlas. Uit dit boek. Een stukje is te zien op Youtube.

Na elke nieuwe publicatie onderga ik een zeldzaam fenomeen: de metamorfose van de auteur tot exegeet van zijn eigen teksten. Als ik tijdens een lezing moet uitleggen wat ik in een tekst heb gedaan en waarom, sta ik te hakkelen als een schoolkind dat een boek moet samenvatten dat het niet heeft gelezen. Toen ik in een van de eerste interviews over Nultijd de vraag kreeg of Sven een prototype van de verantwoordelijkheden schuwende veertiger was, vroeg ik: “Welke Sven?” In mijn hoofd heette de verteller nog steeds Olli. Vlak voor het ter perse gaan van het boek had ik hem pas omgedoopt in Sven. Hoe ijveriger ik dat probeerde uit te leggen, hoe wantrouwender de journalist keek. Het was wel duidelijk wat hij dacht: die heeft dat helemaal niet zelf geschreven.

4 gedachten over “Juli Zeh: Briefroman”

  1. Mooie review. Ik heb alles van haar gelezen, behalve deze. Ik zie een beetje op tegen brieven.
    Onnodig, dus. Ze is een geweldige schrijver, met vaak een connectie met het onderwijs.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s